قول گرفتن از کودکان زیر شش سال: چرا بیاثر است و چهکار کنیم؟
خیلی از والدین وقتی میخواهند جلوی یک رفتار را بگیرند، رو به کودک میگویند: «قول بده دیگه این کار رو نکنی!» اما برای ذهنِ کودکِ زیر شش سال، «قول» نه معنای پایداری دارد، نه ضمانت اجرا. نتیجه چیست؟ وعدههای تند و تند، فراموشیِ سریع و آشفتگیِ رابطه. در این راهنما میبینیم چرا قول گرفتن بیاثر است و بهجایش چه روشهای مؤثری داریم. اگر به برنامهریزی دقیقتر نیاز داشتید، درمانگران مرکز مشاوره روزبه و کارگاه روانشناسی کنار شما هستند.
1) چرا «قول» برای خردسال معنا ندارد؟
- حافظهٔ کاری و بازداری ضعیفتر: کودک زیر 6 سال هنوز در حال رشد مهارتهای «بهخاطر سپاری و خودکنترلی» است؛ گفتن یک کلمهٔ بزرگ مثل «قول» ظرفیت اجرایی نمیسازد.
- فهمِ زمانِ آینده مبهم است: «از این به بعد» برای کودک کوچک، مفهومی کشدار و گنگ است؛ او «اکنون» را برجستهتر تجربه میکند.
- احساسات بر تصمیم مقدماند: هیجانِ لحظهای بهراحتی وعده را میشوید؛ نه از بدجنسی، از ناتوانی رشدی.
2) بهجای قول گرفتن، چهکار کنیم؟ (10 راهکار عملی)
- قانونهای کوتاه و قابل مشاهده: «توپ داخل خانه نه» بهتر از «قول بده شلوغ نکنی» است. قانون را روی برچسب/تصویر ساده بزنید.
- روال ثابت بسازید: رفتار مطلوب را به «روال» گره بزنید (مثلاً قبلِ شام: شستن دستها → نشستن → غذا). روال، یادآوری طبیعی دارد.
- انتخاب محدود بدهید: «الان دو تا اسباببازی با خودت بیار یا بعد از غذا؟» انتخاب محدود مشارکت میآورد، جنگ قدرت نه.
- پیامد منطقی، نه تنبیه انتزاعی: اگر آب را روی زمین ریخت، کمک میکند تا زمین را خشک کند. پیامد به رفتار مرتبط باشد و قابل پیشبینی.
- تقویتِ دقیقِ رفتار خوب: بهجای «آفرین بچهٔ خوبی»، بگویید: «وقتی گفتی الان بازی تموم شد، خیلی همکاری کردی.»
- بازیسازیِ کارهای سخت: جمعکردن اسباببازیها = «نوجواندهٔ نجاتبخش» که باید قطعات را به جعبه برساند.
- الگو شدنِ والد: کودک بیشتر «کپی» میکند تا «گوش» بدهد؛ آرام و کوتاه بگویید، خودتان همان را اجرا کنید.
- تصویرِ برنامهٔ روزانه: چهار آیکون ساده (صبحانه، بازی، حمام، خواب) به دیوار؛ کودک دنبال تصویر جلو میرود، نه وعدهٔ کلامی.
- همتنظیمی هیجانی: وقتی کودک برآشفته است، «قول» نخواهید. اول تماس چشمی، یک نفس عمیق همراه، یک جملهٔ همدلانه.
- کلمات جایگزین: بهجای «قول بده»، بگویید: «الان با هم این کار رو میکنیم» یا «قرارمون اینه که بعد کارتون دندانها را مسواک بزنیم.»
3) نمونهٔ گفتوگو (بهجای قول)
والد: «بازی تموم؛ الان وقت شامه. میخوای خودت اسباببازیهاتو تو جعبه بذاری یا با هم بشماریم؟»
کودک: «با هم!»
والد: «عالی. یک… دو… سه… خیلی سریع شد! بعد از شام با هم کتاب میخونیم.»
4) اشتباهات رایج که نتیجه را خراب میکند
- تکرارِ دستور و «قول بده» در اوجِ هیجان کودک
- وعدههای مبهم یا طولانی («از فردا همیشه…»)
- تنبیههای نامرتبط یا دیرهنگام
- برچسبزدن («تو هیچوقت یادت نمیمونه»)
5) چه زمانی به متخصص مراجعه کنیم؟
- بیقراری و طغیان شدید و مداوم در سنین پیشدبستانی
- کندیِ جدی در زبان/درک دستورهای ساده
- درگیریهای فرسایندهٔ خانوادگی و خستگیِ والدین
ارزیابی رشدی و برنامهٔ مداخلهٔ خانگی با کمک درمانگران کودک در مرکز مشاوره روزبه مسیر را کوتاهتر و امنتر میکند. برای تمرینهای عملی، از کارگاه روانشناسی ویژهٔ والدین استفاده کنید.
6) جمعبندی
کودکِ زیر شش سال «قول» را نمیفهمد؛ اما «قانونِ ساده»، «روالِ ثابت»، «انتخاب محدود» و «پیامد منطقی» را میفهمد. با همدلی و ثبات، میتوانید همکاری را جایگزین جنگِ قدرت کنید و رابطهای امنتر بسازید.
دعوت به اقدام
اگر میخواهید برای خانهٔ خودتان «روالهای طلایی» طراحی کنید، با مرکز مشاوره روزبه در تماس باشید یا در کارگاه روانشناسی «مهارتهای والدگریِ مؤثر» ثبتنام کنید. مطالب مرتبط را در تربیت کودک از نگاه روانشناسی دنبال کنید.
